پنجابی زبان تے اہدیاں بولیاں
پنجابی زبان اردو دی طرحاں مرکب نہیں بلکہ ایہہ برصغیر دی اصل زبان دے شجرہ دی اک کڑی ہے، ایس دی اک خاص صفت ایس نوں نمایاں کردی ہے ، اوہ ہے ایس دی گمک دی ادائیگی۔ اُوہ علاقے جیہڑے پنجابی زبان دے احاطہ دی حدود دے وچ واقع ہن یا جینہاں تے ملحقہ زباناں دا اثر ہے اُوتھے گمک صحیح معنیاں وِچ ادا نہیں ہُندی، جس طرحاں انگریزی نوں اِک ہندوستانی اپنے ہی تلفظ دے لہجہ وِچ ادا کردا ہے ( جد تک اُوہ پوری طرحاں مہارت حاصل کرن دی کوشش نہ کرے ) ایسی طرحاں ایہناں علاقیاں وِچ گمک دی ادائیگی دا اپنا ہی لہجہ ہُندا ہے۔ اِیتھے اک خاص قسم دے سکتہ (hiatus) نال چڑھدی ہوئی گمک نوں ادا کیتا جاندا ہے، یا فیر پشاور تے ملتان دے پاسے گرام گمک نوں اردو دے ماڈرن مخلوط الہا دی نقل تے بولیا جاندا ہے، پر ملتان دے پاسے مجہورہ مخلوط الہا نوں بلکل نہیں بُلایا جاندا اُوتھے ماڈرن مخلوط الہا نوں اِینا ڈِھلا بُلایا جاندا ہے کہ حقیقت وچ ھ ( h ) دی علحٰدہ آواز تے حرکت ہُندی ہے۔
پنج دریاواں دی زمین پنجاب، ایس دیاں پنج باراں ہن صاندل بار ( شیخوپورہ، فیصل آباد ) ، نیلی بار ( پاک پتن )، گنجی بار ( ساہیوال ) ، کرانہ بار ( جھنگ وغیرہ ) ، تھل بار ( سندھ دا علاقہ ) ، تے پنج ای وَڈیاں بولیاں ماجھی بولی ( لاہور تے امرتسر دی بولی )، پوٹھوہاری یا لہندی ( جہلم تے راولپنڈی وغیرہ )، مالوئ ( پٹیالہ تے فیروزپور وغیرہ دی بولی )، دوآبی ( جالندھر تے ہوشیار پور دی بولی )، ملتانی ( ملتان، مظفر گڑھ تے بہاولپور دی بولی ) ۔ ملتانی بولی جیہڑی ڈیرہ غازی ول بولی جاندی ہے اوہنوں ڈیرے دی بولی تے جیہڑی بہاولپور وچ بولی جاندی ہے اوہنوں سرائیکی یا سرداراں دِی بولی کیہا جاندا ہے، ایہدے اُتے فارسی دا اثر زیادہ ہے۔ایسے طرح پوٹھوہاری جیہڑی کابل دیاں کندھاں توڑی بولی جاندی ہے اوس نوں ہندکو آکھدے ہے۔ایہدے توں علاوہ وی تھوڑے تھوڑے لہجے دے فرق نال کئ بولیاں بن جاندیاں ہے۔ کئ لوک ایہناں بولیاں نوں تِن حصیاں وچ تقسیم کر دے ہے، پوربی ( بھٹیانی، پوآدھی، دوآبی، مالوی تے پہاڑی ) ، مرکزی ( ماجھی ) تے پچھّمی ( ملتانی یعنی سرائیکی، پوٹھوہاری، چھاچھی، دھنی تے شاہ پوری )۔
پاک و ہند خاندان دے 18 بڑے گروہاں وِچوں اِک گروہ پنجابی کہلاندا ہے( مغربی تاجکستان وِچ بولی جان والی "Parya " بولی وی پنجابی وَرگی ہے)، جس دیاں بولیاں (Dialects) ، ذیلی بولیاں (sub-dialects)، فرعی بولیاں (form of dialects) تے علاقائی بولیاں (local dialects) دی تعداد پنجابی توں اردو لغت دے موٴلف سردار محمد خاں مطابق 70 بندی ہے۔ ( سیٹینڈرڈ بولی )
سردار محمد خان ( پنجابی توں اردو لغت دے مؤلف ) ہوری پنجابی نوں پہلے دو حصّیاں وِچّ ونڈدے ہے ، مشرقی شاخ ( 632 – سنت بھاشا )تے مغربی شاخ ( 415 – لہندی یا ملتانی ۔ مقامی نام جٹکی یا ہندکو )۔ ایہناں دوہاں نوں اَگے تِن تِن حصّیاں وِچّ ونڈیا جاندا ہے۔ ( بولیاں دا شجرہ , Dialect Tree )
مشرقی شاخ (632) : مشرقی حصّہ ، مغربی حصّہ (623) ، ڈوگری (647)۔
مغربی شاخ (415) : شمال مشرقی لہندا (436)، شمال مغربی لہندا (423)، جنوبی لہندا یا سیٹینڈرڈ(415)
(نمبر شمار گریرسن دے لِسانی سَروے دےہے۔)
| Awankari | اوانکاری ۔جنوبی اٹک | |
| Baar di Boli (424) | بار دی بولی۔ گوجرانوالہ کا غیر کاشت اُچان کا علاقہ | |
| Bagri (644) | باگڑی۔ فاضلکا یعنی جنوبی فیروز پور | |
| Blaspori | بلاسپوری | |
| Bhatiyali | بھٹیالی۔ مغربی چمبہ | |
| Bthneri (642) | بھٹنیری | |
| Chabali (440) | چھبالی | |
| Chenavari (421) | چِیناواڑی ۔ جھنگ | |
| Chenhavari, Hindki (428) | چِنھاوڑی، ہندکی ۔مظفر گڑھ کا چناب کے کنارے کا علاقہ جو ضلع جھنگ سے مِلتا ہے | |
| Dahndi (439) | ڈھنڈی | |
| Darhab Boli | ڈرھب بولی ۔ راوی کا شمالی کنارہ ۔ سیالکوٹ | |
| Dhani | دھنّی ۔ مغربی جہلم | |
| Doabi (417) | شاہ پور دوآبی | |
| Doabi | دوآبی، پنجابی پہاڑی | |
| Doabi (635) | دوآبی ۔جالندھر/ ہوشیارپور | |
| Dogra (648) | ڈوگرا سٹینڈرڈ ۔ ضلع جمّوں اور ارد گرد | |
| Ghebi (444) | ضلع اٹک ۔ گھیبی | |
| Hindki | ہندکی۔ ڈیرہ اسمٰعیل خان | |
| Hindko Peshawari | ہندکو پشاوری | |
| Hindko, Hindku (434) | سٹینڈرڈ ہندکو | |
| Hindko, Hindku | ہندکو ہزارہ | |
| Jafri (430) | جعفری | |
| Jaghdali ( Jatki, Hindki) | جغدالی یعنی جٹکی۔ ڈیرہ غازی خان | |
| Jaghdali, Jatki Lehnda, | جغدالی۔ بلوچستان | |
| Jangli (420) | جانگلی۔ نہری علاقے کے خانہ بدوش باشندے جنگل بار | |
| Jatki (418) | جٹکی | |
| Jatki | جٹکی۔ ساہیوال | |
| Jitater (425) | جٹا تر دی بولی۔ تحصیل پھالیہ کے بِٹھاڑ کے علاقے، ضلع گجرات | |
| Kachari (423) | کاچھڑی۔کاچھی یعنی دریائے جہلم کے داہنی کنارے ضلع جھنگ کے نِچان کا علاقہ | |
| Kalar Boli | کالر بولی ۔ راوی کے مغرب کی طرف | |
| Kandyali ( 649) | کنڈیالی ۔گورداسپور۔ شاہپور کنڈی | |
| Kangri (450) | کانگڑی ۔ضلع کانگڑ | |
| Kehlori | کہلوری | |
| Kerali | کیرالی | |
| Khetrani (630) | کھیترانی | |
| Kohati Awanki | کوہاٹی اعوانکی | |
| Kohati Hindki | کوہاٹی ہندکی | |
| Kohati | کوہاٹی | |
| Lamay di Boli | لمّے دی بولی ۔ شیخوپورہ | |
| Lehnda, Jatki, Jhangi (416) | لہندا، جاٹکی، جھانگی ۔ ڈیرہ والی | |
| Lehnda | لہندا سٹینڈرڈ ۔لائلپور، جھنگ، شاہپور، آدھا ساہیوال ، گوجرانوالہ کا کچھ حصّہ، گجرات اور پبی کا کچھ علاقہ | |
| Lehndi, Sant Bhasha (646) | لہندی سنت بھاشا ۔ وسطی پنجاب کے مغربی جانب | |
| Ludehani | لُدھیانی | |
| Majhi (634) | ماجھی۔ لاہور، امرتسر، گورداسپور | |
| Mulki, Hindko | مُلکی ہندکو ۔ میانوالی ، بنوں | |
| Malwai (641) | ملوائی – ضلع انبالہ، جنوب مشرقی پنجاب | |
| Multani (427) | ملتانی سٹینڈرڈ | |
| Multani, Siraiki, Hindki, Bahawalpuri (426) | بہاولپوری، لموچی، ریاستی۔ مظفر گڑھ، ڈیرہ غازی خان ، شمالی بہاولپور، مظفر گڑھ کی ہندکی جو یہاں بولی جاتی ہے | |
| Niswani (422) | نسوانی ۔ جھنگ کے شمال میں نِسوانا خاندان | |
| Pachadi (640) | پچھادی،جاند، نائلی | |
| Pahari Punjabi | پہاڑی پنجابی | |
| Pahari (637) | ہوشیار پوری کی بلاسپور اور ننگل ریاستیں | |
| Pahari (638) | ہوشیار پوری پہاڑی ۔ شمالی اور مشرقی پہاڑی | |
| Pandocchi(442) | پنڈوچی ۔ پنڈدادن خان | |
| Pashawri | پشاوری | |
| Pothowari (437) | پوٹھوہاری | |
| Pothowari(438) | پوٹھوہاری پہاڑی | |
| Punchi (441) | پنچھی | |
| Punjabi (419) | پنجابی ۔ فیصل آباد گوجرانوالہ گجرات وغیرہ | |
| Punjabi | پنجابی ۔ سدھمئی نہری علاقہ جہاں سنت بھاشا والے آباد ہیں | |
| Pwadhi (639) | پوادھی۔ پنجاب کا مشرقی حصّہ | |
| Rathi (643) | راٹھی ۔ بیکانیر | |
| Rathwari (645) | راٹھوری۔ فیروزپوری | |
| Saraiki Hindki, Saraiki Lehnda (429) | سرائکی ہندکی ، سرائکی لہندا،اُبھیچی، پنجابکی | |
| Shahpuri | شاہپوری | |
| Swaen | سَوَین۔ مشرقی اٹک | |
| Tanouli(435) | تناؤلی ۔ ہزارہ کا تناؤلی خاندان | |
| Thalli, Jatki (432) | تھلی یا جٹکی۔ کچھ حصّہ تھل ، شاہ پور اور میانوالی ، جہلم، جھنگ | |
| Thalochri | تھلوچڑی۔ جھنگ | |
| Ubbhay di Boli | اُبّھے دی بولی ۔ گوجرانوالہ |
