پنجابی  زبان  تے  رسم الخط

غزنی دی بنیاد اِک راجپوت راج گج نے رکھی سی تے اوس دے ناں گج تے اِہ گجنی تے فیر غزنی بن گیا، اوس ویلے پنجاب دا علاقہ بیاس توں گجنی دیاں کندھاں تک سی، تے اِہنوں سپت سندھو  یا  ستّاں دریاواں دا مُلک کہیا جاندا سی۔ ایس وچ بیاس، راوی، جہلم، سندھ تے اٹک دے دریا شامل سن ۔ تے فیر سِندھ تے اٹک باہر ہو گۓ کیونکہ اُہناں دی بولی تے رہت وچ بہت فرق سی، تےایس دا ناں پَنج ند ہوگیا ۔ جدوں کابل دے رستے مسلمان پنجاب وچ آۓ تے اُہناں اِہدا ناں  پَنج ند دی تھاں پَنجاب رکھ دتا تے اِہ ناں سب دے دلاں وچ گھر کر گیا۔

سَر جی ۔اے ۔ گریرسن   دی  ہندوستان چ سرکاری طور تے کیتی گئی سروے رپورٹ (1920) دے مطابق 872 اصلی زباناں تے ایہناں دیاں مختلف فرعی بولیاں یا مقامی بولیاں ہن ،تے 506 ایہناں دیاں ہی بِگڑیاں بولیاں  نے، تے ایہناں دا اوپر ذکر کیتیاں  زباناں نال کوئی تعلق نہیں  تے ایس لئی بالکل علحدٰہ شمار ہُندیاں نیں، ایس طرح کل 1503 بولیاں دا سروے چ ذکر ہے۔ پنجابی ایہناں چوں ہی اک زبان ہے۔

ستارویں صدی عیسوی تک پنجاب چ لاہنڈا زبان دا دور دورہ سی  ( اج اِہ زبان اپنی اصلی حالت چ کتے وی نہیں بولی جاندی،  تے پنجابی دی مغربی شاخ نوں ہی لاہنڈا  دےناں نال پکاراں گے )۔جس ویلےمسلمان سندھ تے مُلتان تے قابض ہوئے تاں  فارسی تے لاہنڈا  دی  ملاوٹ نال اصل اردو دی  بنیاد پئی ایسے لئی  اردو ہندوستانی تے پنجابی  مسلمانی زبان کہلائی ۔اسی اِہ کہہ سکدے ہاں کہ مُغل زمانہ دے آخری دور تک لاہنڈی اردو بولنا عام ہو گیا سی، ایتھوں جدوں مسلمان دہلی وَل وَدھے تاں اصل اردو قائم ہوئی، پر  لاہنڈا زبان دے آثار قدیم اردو دے محاوریاں  چ موتیاں وانگ  پروئے جا چکے سی، لاہنڈا دے اِہ الفاظ ہن اردو چ   کلے نہیں بولے جاندے پر محاوریاں چ جُوں دے توں موجود نیں۔ انگریز دے دور چ اردو استعمال ہُندی  رہی تے ایس دا اثر لاہور تک لاہنڈا زبان تے ہویا ، تے انج لاہنڈا ہن لاہنڈا نہ رہی بلکہ پنجابی دی اک علحدٰہ  مشرقی شاخ بن گئی۔ لاہور پنجاب دے وچکار  ہون کر کے ایس دا مرکز ہو گیا تے ماجھی بولی  پنجابی دی سٹینڈرڈ بولی مَنی جان لگی۔ ( آجکل وزیرآبادی نوں سٹینڈرڈ سمجھیا جان لگ  پیا ہے کیوں جے اصل چ  اِہ ہی " پنجابی لاہنڈا" دی مرکب ہے تے پنجابی دیاں دوناں شاخاں نوں نمایاں کرد ی ہے۔)

پنجابی دا کوئی خاص رسم الخط نہیں مِلدا ، پر پُرانیاں دستاویزات توں پتہ چلدا ہے کہ مہاجن پیشہ آدمی اپنے حساب کتاب نوں لنڈا رسم الخط چ لکھدے سی ، اِہ الفاظ لنڈا ایس لئے استعمال ہُندے سی کیوں جے اِہ مختصر سی ( ایس لفظ دا "لاہنڈا" نال کوئی تعلق نہیں ) ، اِہ لنڈا رسم الخط ایسی طرح ہے جس طرح سندھ  چ   "بنیا" یا "وانِیکو" ، مارواڑ  چ مہاجنی تے پنجاب دیاں پہاڑیاں چ ٹاکری رسم الخط رائج ہے، خیال ہے کہ اِہ سارے  رسم الخط سنسکرت دی بگڑی ہوئی شکل ہَن۔

پنجاب دی بولی مسلماناں دے آن دے بعد وی ہِندی ای آکھواندی سی، پنجابی نوں گورونانک دے مرن دے کوئی 92 ورھے بعد اُہناں دی تعلیم نوں  پَکی شکل دین لئی گورمکھی یعنی گورو دے مُکھ چوں نکلی ناں دے دِتا۔ برہمن کھشتری تے شودر وغیرہ ہندی دے لفظاں نوں اپنی ضرورت دے مطابق ماتراں یعنی اعراب توں بغیر جس نوں لنڈے یا مہاجنی کہندے سن لکھن لگ پۓ سی ۔  سکھاں دے دوسرے گورو انگد  ( 1538 توں 1552)ہوراں لنڈے شاردا تے ٹھاکری نوں سامنے رکھ دے ہویاں ایس سارے جوڑ میل نوں گورمکھی دا ناں دے دتا ، اِہ ناں ایس لئی رکھیا گیا کیونکہ گرو دے مُکھ یعنی مُنہ چوں نکلے الفاظ یعنی گرنتھ صاحب ایس  چ لکھیا گیا۔ایس وچ اُہناں آواز تاں اوہو رکھیاں جِہڑیاں لنڈیاں دیاں سی پر شکل سنوارن لئی اعراب ( لگاں ، ماتراں ) دیوناگری دیِاں لے لیاں۔ جد مسلمان ایس علاقے وچ آۓ تے اُہناں مذہب دے پرچار لئی پنجابی نوں عربی یا فارسی لِپی وچ لکھنا شروع کردتا۔ ہندو شروع توں سنسکرت ، پراکرت، اُپ بھرنش یا ہندی دے نیڑے رہے سکھاں وی اوہو رنگ روپ لے لیا،   پر مسلمان اپنے خمیر نوں بھُل نہ سکے تے اِہناں دی پنجابی بُولی تے عربی فارسی دا  اثر رہیا۔ 

اِہدے  وچ کوئی شک نہیں کہ گورمکھی پنجابی لئی بڑی موزوں  لِپی  ہے پر اِہدے وچ دو قباحتاں ہن ، اک تے اِہ کہ مسلمان شروع توں گورمکھی توں بیگاناں رہے  سی، دوجے عربی تے فارسی دے لفظاں نوں گورمکھی  صحیح روپ وچ پیش نہیں کر سکدی ، مثلاً  ت ۔ ط ۔ ق ۔ ک ۔ ذ ۔ ز۔ ظ ۔ ا ۔ ث۔ ۔ س ۔ ص وغیرہ دا فرق نہیں کر سکدی ۔ ایس واسطے ایہو ٹھیک ہے کہ ہندی والے الفاظاں نوں استعمال کرن والے گورمکھی وچ تے عربی فارسی دے الفاظاں نوں استعمال کرن والے  فارسی رسم الخط وچ لکھیا کرن تے  گورمُکھی  دی طرز تے  اِہدا  ناں شاہ مُکھی   ایس لئی پے گیا  کہ بادشاہاں دی زبان وی ایسی رسم الخط وچ لکھی جاندی سی۔ پنجابی دا  سارا ادب تقریباً  فارسی رسم الخط چ ہے۔ مشرقی پنجابی دا  رسم الخط تاں اسقدر مفقود ہے کہ ایس بولی دا کوئی ادب ہی نہیں ملدا، تے پنجابی دی مغربی شاخ یعنی لاہنڈا  تاں محض زبان زد   دوہڑیاں  تے زندہ ہے۔

پنجابی زبان تے اوہدیاں بولیاں

لکھائی   Script