Saraiki, Siraiki, Seraiki , Multani

ملتانی, ہندکی, سرائیکی, سریلی, سرئکی

تماہی رسالہ "پنجابی ادب " نمبر 13 وچ محترم پروفیسر شریف کُٰنجاہی صاحب اپنے مضمون  "سرائیکی بارے اِک ہور گویڑ" وِچ لفظ سرائیکی دا  مُڈھ لبّھن لئی مکڑی وانگوں اجیہا جال بُندے ہن کہ اوہ ہر پاسیوں اپنے شکار نُوں اپنے وَل دھروہ لیندا ہے، جیہڑا کہ عام آدمی نہیں کر سکدا۔ ایہہ اوہناں دی قابلیّت ای ہے کہ تھاں تھاں توں اوہ شوشے لبھ لبھ کے اپنی گویڑ وِچ لَے آوندے ہن تے پُوری کاٹھی  پا لَیندے ہن ، خاص طور تے  جدوں اوہناں نے تبوِیب السنہ  یا صَوتیات دے اصَولاں نُوں چھوہیا تک وی نہیں ۔ مثا ل لے لؤ کہ 1963ء وِچ فیصل آباد توں محمد احمد مظہر ہوراں نے اپنا رُعب داب جما دِتّا جدوں اوہناں علم اشتقاق نُوں مدِّ نظر رکھدیاں ہویاں اصُولاں دی تدوین کر کے اپنی کتاب وِچ دُنیا دِیاں 13 مشہور زباناں دِیاں ڈِکشنریاں وِچّوں تھوڑے تھوڑے لفظ چُن کے ایہہ دکھا دِتّا کہ ایہہ سارے دے سارے عربی زبان توں لِتّے گئے ہن، تے ایس لئے عربی زبان ہی شرو ع  دی اُمّ الالِسنہ ہو سکدی ہے۔ انگریزی راج وِچ فرنٹیئر دی اِک ریاست دے والی نے چھاپ کے اِک عرضداشت وائسرائے نُوں بھیجی کہ سانُوں اگوں توں "پٹھان" نہ کہیا جاوے ، کیوں جو ایہہ اِک گالی ہے جیہدے معنی ہے "پٹّھ آن" یعنی جوان لڑکیاں نُوں چُکّ کے لے جان والے بندے ہن۔ ایبٹ آباد والے کیہندے ہن کہ Go  لفظ ساڈا ہے، جِدّاں اسی گواوئے “Go away” اپنی بولی وِچ بولدے ہن۔ ایسے طرحاں ہی  Kidnap ساڈا لفظ "کڈھ نپ" بمعنی کڈھ کے نپّ لے جانا ہے۔ محترم ڈاکٹر مہر عبدالحق ہوراں وی ایسے ہی سوچ وِچ آکے اپنی کتاب "لُغات فریدی" (1984ء) وِچ کِدھرے کِدھرے  لفظاں دے ماخذ پیش کِیتے ہن۔ شروع کتاب وِچ محترم دِلشاد کلانچوی ہوراں نے واہ واہ  بُعدالمشرقیَن دا فرق لِکھیا ہے کہ لفظ "سی" سرائیکی وِچ مستقبل دسدا ہے تے مشرقی پنجابی وِچ ماضی دے معنی دیندا ہے تمسخر اُڈاون لئے شاید اوہناں نُوں ایہہ مثال  نہ لبھّی کہ اوانکاری دے پاسے ول مصدر نُوں فعل حال دے  معنے دیندے ہن، مثلا ً اوہ جاننا وے ( بمعنی اوہ ماندا وے) یا  اوہنوں جاننا چاہینا ، وغیرہ،  مشرقی پنجابی والیاں نُوں پتہ ہے کہ صیغہ امر دے نال "سی" لفظ لا کے مستقبل بندا ہے تے اوہ باقاعدہ گرداناں جاندا ہے، جیویں کرسی، جُلسی وغیرہ۔ بھر ایہدے معنی فعل دی گردان نال جوڑ کے ماضی دے بندے ہے، جیویں کہ کردا سی رکھویندا سی، رہے سی، ورتیا سی۔

ڈاکٹر غلام علی الانا صاحب نے اپنی کتاب "" 1979ء وِچ (جیہڑا کہ تماہی پنجابی ادب نمبر 11 وِچ چھپیا) پروفیسر صاحب دے حساب نال سرائیکی دا بھرواں ذکر کیتا ہے۔ اوہناں نُوں چاہیدا ہے کہ الانا صاحب دی کتاب اُتے جیہڑی کتاب (لسانیاتی جیا گرفی اور بولیوں کا احاطہ) محمد عمر چند نے 1985ء وِچ چھاپی، ضرور پڑھن۔ ایہدے توں زیادہ تاں میں نہیں لِکھنا ضروری سمجھدا، بھر ہاں پروفیسر صاحب ہوراں نُوں میں اینا ضرور دس سکدا ہاں کہ سرائیکی لفظ پہلاں اُتلیاں ورتیا  یا   ہیٹھلیاں۔ پاکستان بنن تائیں ، بلکن ایہدے پہلے دہاکے وِچ وی میں کسی لُغات وِچ وی سرائیکی نُوں پنجاب دے کسی علاقے وِچ بولن دا  لکھیا نہیں ویکھیا۔ ایہہ پہلی واری ہے کہ ڈاکٹر بنی بخش بلوچ نے اپنی سندھی اُردو لُغت 1959ء (دوسرا ایڈیشن 1979ء) وِچ ایہہ لِکھ کے  ایہہ سندھ دے شمالی خطہ "سِرو" دی زبان ہے، ایہہ وی لِکھ دِتّا کہ یا "بہاولپور اور ڈیرہ غازی خاں والے شمالی خطہ کی زبان" تے فیر دوسرے معنی ایہہ وی لکھے ہے کہ "لہندا"  یا  ملتانی"  یا "ہندکو" زبان۔ ایتھے توڑی کہ ٹرنر نے اپنی ہند آریائی زباناں دی تقابلی لُغت  ( جیہڑی کہ 1966ء وِچ چھپی) ایس زبان سرائیکی دا "لہندا" دی جاتے کِدھرے ذِکر نہیں کیتا۔ گریرسن نے اپنی سروے وِچ سندھ دے دادُو تے سہوَن دے اُتلے علاقے وِچ سندھی دی اِک بولی سرائیکی دا ذکر کیتا ہے، جیہنوں سِریلی وی کیہندے ہن( ایہدا نمبر گریرسن نے 447 دِتا ہے)۔نقشہ دے وِچ سندھ دی بولی سرائیکی دا اثر پنجاب تاں بلوچستان وِچ نُقطیاں والی لکیر نال دِکھایا گیا ہے۔ گریرسن جدوں جنوبی لہندا ( نمبر 415) دی تفصیل دِیندا ہے تے اک فرعی بولی سرائیکی ہندکی ( نمبر 429) دا ذکر کردا ہے، جیہنوں اُبھیچی یا پنجابکی وی کہندے ہن ۔ بہاولپوری بولن والے ایہنوں لموچی آکھدے ہن۔ نقشہ وِچ رحیم یار خاں دے نیچے پنجاب دی سرحد توڑی ایس سرائیکی ہندکی یا سرائیکی لہندا دا علاقہ بہندا ہے

پالستان بنن دے کجھ دیر پچھّوں نانواں دی بدلی ہو گئی ۔ سندھی سرائیکی بولی نُوں "سِرو" ماخذ توں ہی سِریلی کہنا شروع کر دِتّا، بلکن ڈاکٹر بلوچ دی لُغت وِچ تاں ایہدا دائرہ ودھا کے بہاولپور تے ڈیرہ غازی خاں والے شمالی خطّہ دی زبان لِکھیا ہے۔ ایس طرحاں صوبہ سندھ دا "شمالی خطّہ" ہُن صوبہ سندھ دے باہرلا "شمالی خطہ" بن گیا ۔ پرفیسر صاحب ہُن ہیٹھلے اُتلّے دا مسئلہ سمجھ گئے ہون گے۔

دیوانِ فرید دا اُردو ترجمہ جیہڑا  دبیرالملک عزیر الرحمان ریاست بہاولپور نے نے 1944ء وِچ چھاپیا ۔ ( گو اوہدی چھپائی پوری ہون توں پہلاں ہی ایس دنیا توں چل بسے) اوہدے پیش لفظ وِچ ایہدی زبان نُوں " بہاولپوری (مُلتانی)" کہندے ہے تے اوہندوں اپنی ماں بولی وی آکھدے ہن۔ ایس وِیوان وِچ طالُوت دا مقدمہ وی شامل ہے ۔ جِس وِچ اوہ اپنی زبان نُوں ملتانی کہندے ہے تے لِکھدے ہن کہ

"ملتان ، ریاست بہاولپور، ڈیرہ غازی خاں ، مظفر گڑھ، میانوالی و جھنگ کے بیشتر باشندوں کی زبان ایک ہے۔ جِسے ملتانی بولی سے موسوم کیا جاتا ہے۔۔۔۔۔۔ یہ ٹھیک ہے کہ ملتان زبان ایک بہت ہی چھوٹے علاقے سے تعلق رکھتی ہے ۔۔۔۔۔۔۔"

عزیز الرحمٰن صاحب دی وفات مگروں اوہناں دے فرزند حفیظ الرحمٰن نے 1952 وِچ قرآن شریف مترجم ایسے ہی زبان وِچ چھاپیا جیہنوں اوہ ریاستی زبان آکھدے ہن۔ حفیظ الرحمٰن صاحب دیوان فرید دے ترجمہ نُوں دُوجی واری چھاپن دا جتن کر ہی رہے سن کہ اوہ رحلت فرما گئے،  بھر دیوان دوبارہ 1963ء وِچ چھپ ہے گیا۔ ایہدے خاتمہ الکتاب وِچ عبیدالرحمٰن صاحب 1966ء وِچ لِکھدے ہن کہ " حفیظ الرحمٰن صاحب نے " سرائیکی میں قرآن مجید کا تحت اللفظ ترجمہ کر کے اپنی زبان کا حق ادا کیا ہے ۔" ا س کے علاوہ یہ بھی لکھتے ہیں کہ عزیز الرحمٰن صاحب نے " اس علاقے کی زبان جو سرائیکی، ملتانی  یا  لہندا کے نام سے پاکستان کے مختلف اضلاع میں رائج ہے ۔۔۔۔۔ سرائیکی کے بَلندپایہ شاعر خواجہ غلام فرید کے دیوان کا اُردو میں ترجمہ کیا۔"

ڈاکٹر مہر عبدالحق ہوراں اپنی کتاب 1967ء وِچ چھاپی جیہدا ناں "ملتانی زبان اور اُس کا اُردو سے تعلق" رکھیا، تے ہُن اوسے نُوں سرائیکی زبان نال پُکار رہے ہن۔ بشیر احمد ظامی مرحوم نے اپنی کتاب 1962ء وِچ چھاپی جیہدا ناں "بہاولپوری، ملتانی، زبان و ادب" رکھیا ، تے اوہدے توں مگروں اوسے ہی زبان نُوں سرائیکی سدیندے رہے۔ ظامی صاحب دے بارے تاں مینوں منیر فاروقی صاحب ( جیہناں دا ذکر اُردو ڈکشنری بورڈ کراچی والیاں دی اُردو لُغت دی پہلی جلد دے دیباچہ ( حواشی نمبر 25) دے صفحہ  ث  تے آوندا ہے) ایتھے توڑی وی لِکھیا ہے کہ ظامی صاحب دے دِتّے ہوئے " حوالے اکثر غلط یا مغالطہ ڈالنے والے پائے گئے۔"

گریرسن تے نالے اوہدے نال سروے پارٹی (جیہنوں  ہر ضلع دے ڈپٹی کمشنر تے تحصیلداراں دی ہر طرح دی مدد رہی) تاں جنوبی لہندی شاخ  دا ناں سرائیکی نہ لبھ سکی، بلکن خود ایہدے بولن والے ایہہ ناں دا استعمال نہ جان سکے،  بھر کرِسٹو فَر شیکل اپنی کتاب (The Siraiki Language of central Pakistan) دے صفحہ 8 تے لِکھدے ہن کہ  " سندھی سرائیکی کو گریرسن نے سرائیکی ہندکی لکھا ہے" ایس جُھوٹھ توں اﷲ مافی دے۔ شیکل نے اپنی کتاب دے ناں وِچ ہی سرائیکی نُوں ایس ملک دے وسطی علاقے دی زبان کہ کے جذبات نُوں اُچھالن دی ایوں کوشش کیتی ہے جدّاں کسی ملک دا وسطی علاقہ ہی مثالی علاقہ یعنی دِل ہوندا ہے، تے اوہدی زبان سرائیکی ملک دی زباناں دا دِل ہے۔ شاید لندن نُوں وی انگریزی واسطے ایہہ اہمیّت نہ ہووے کیونکہ جو اوہ برطانیہ دے وسط وِچ نہیں۔ ایس عالم ہستی نے ہور کئی مغالطے پیدا کیتے ہن، مثلا ً ایسے ہی کتاب دی دفعہ  1.e.B  وِچ اُلٹواں غُنّہ نُون ( ਣ) نُوں غلط طور تے خیشَومی  ڑ  یعنی دا اُچارن دیندے ہن، تے ایس طرحاں ایس نُون نُوں " نڑ" لِکھ کے سرائیکی لکھائی دا نِشٹ پٹ سٹّیا ہے۔ مَیں 1982ء دی اپنی کتاب "پنجابی اُچارن ڈکشنری" دے "تعارف" وِچ ایس گل دا ذکر کیتا سی، جیہدا کسی  نے اج  توڑی جواب نہیں دِتا۔

بہتا مغالطہ ایہہ ہویا ہے کہ سرائیکی وِچ مصدر دی نشانی "نا" نہیں بلکن "ن" ہے۔ محمد آصف خانصاحب نے ایس جھنجھٹ توں بچن لئی تے مصدر دے بظاہر متضاد معنیاں دی  اُلجھن توں چُھٹکارا پاون لئی مصدر دے جچویں تَلویں پنجابی مترادف لفظ "کن۟" نُوں ورتوں وِچ لیا کے اپنی کتاب " کن۟ لیکھا" چھاپی جیہدے وِچ بنیادی طور تے صیغہ امر ہی اپنایا ہے، بھر یکسانیّت پیدا کرن لئی آخر وِچ "ن۟" زائد لگا دِتّا جیہڑا کہ پنجابی دے فعل دی صرفی گردان دا صیغہ جمع ہے ۔ مثلا ً فعل دی گردان وِچ اُردو " پڑھ /پڑھا"  توں جمع "پڑھیں /پڑھائیں بندا ہے، اوہ پنجابی وِچ "پڑھیں ' دی جاتے "پڑھن۟" تے  "پڑھائیں " دی جا تے " پڑھاون۬" اکثر آوندا ہے، تے پنجابی وِچ نُون سالم۔ ایس نُون نُوں سرائیکی والے غلطی نال مصدر دی نشانی سمجھ لیندے ہن، حالانکہ ایہہ "کن۟" دی نشانی ہے۔ ہور مثالاں دِتیاں جاندیاں ہن؛

رَل  مِل سیّاں دین ودھائی
کئی دین انّ نال برابر
صحن حویلیاں بار دِسّن
عشوے غمزے کرن لڑائی
غمزے خوب جھنجھوڑے دین
مانگھ بناون، دھڑیاں گنداون
کھیڑے بَھیڑے رکّھن بکھیڑے
گِلے شِکوے کرن سکیاں سہیلیاں
عشق دی بات نہ سمجھن اصلوں
کئی گِھن آون، کئی ویچن بازار
اِہ دل موہن والے ہون ہر دم نیڑے

واحد :۔۔۔۔ کر سکّے۔ جیویں اوہ چاہے  [چاہوے] جیویں  خنزیر نُوں جانے حلالے۔

جمع :۔۔۔۔۔ کر سکّن۔ جیویں اوہ چاہن [چاہون] جیویں خنزیر نُوں جانن حلالے۔

دُوجا مغالطہ حاصل مصدر (Verbalnoun)  توں ہو سکدا ہے مثلا ً   چَمَبڑن، بِھڑَن، ونجُن  وغیرہ، جیہناں دی ورتوں سرائیکی ول زیادہ ہُندی ہے، جیویں :—

کھیڈن چنگا ہے ، پڑھن چنگا نہیں
میڈا مرن
اُوں خفا تھی کے اندر ونجن نہ چاہیا
میڈے کُہن نا حُکم
لوکاں نال آون ونجن گھٹ آیا
کھاوَن دائیں
اجّاں ڈیکھن چنگا نہیں
سمّن آئیُس
اپنے پیو نے آکھن موجب
مارن دے سامان بنا
آپ کُجھ لاون آنُن لگّا گیا
لِکھن والا

جے کِتے سرائیکی وِچ مصدر دی نشانی "ن" ہوندی تاں اُہ کدی وی   Finite Verb  وانگر ورتوـ ں وِچ نہ آسکّے کیوں جو مصدر یعنی  Infinite Verb کدی وی  Finite Verb  نہیں ہو سکدا ۔ ایہدے توں اُلٹ  Infinite Verbیعنی مصدر اپنے نمونے دے مثالی معنے رکھدا ہوندا ہے، جیہناں وِچ مجبوری، فرض، شُکر گزاری، چاہت، ارادہ، امکان، مصلحت دے انگ پائے جاندے ہن، مثلا ً :–

اُوں میڈا گُناہ نہیں کرنا
سبھناں پانی  پیُٔونا اے
تُدّھ اُوں کوں کھلّی ڈیُٔونی  آ
ہَس چ کے گھاٹ ہونی  آءِ ، نندرانی
مُڑ ہساں کائی سنیہا پغام دینا ای تے ڈیُس
مگر ہک طور تیکوں یاد رکھنا ، کِمینے تے اصیلاں کوں پرکھنا
تُساں دِل دا بنایا وِرد ہسنا،  پرایا مال کیتا فرض کھسنا
ایتھے رہنا، چلنا ضروری وطن سی طرف ول ولنا ضروری
معاملے بِگڑنے، صُحبتاں وِہانے
سِہرے اُجڑے، ہار کُملانے
پِیت پُرانی، من نُوں بھانی
مَولا مَوت کوں آنے سنج صباح گُزرانے
اوہ کیہ جانے ، رو  رو نین کمانے ساڈے

اِک ہور مثال سندھی دی (جیہدی نقل مُلتانی بولی وِچ وی ہوندی ہے ) گُھوِیں آوازاں دی ہے، جیہنوں شیکل  اپنی کتاب دے صفحہ نمبر 18 تے غلطی نال Explosives وِچ ہی دِکھایا ہے۔

ایہناں اوازاں لئی صحیح اصطلاح  Plosives   یا   Chore stops   یا  Recursives یا  Throat stop Modifies  ہے۔ حیرانی دی گل ہے کہ بڑی بڑی وحشی قوماں دی زباناں وِچ وی اِک  Explosive  آواز یا  زیادہ   توں زیادہ دو تِن ہو سکدیاں ہن، بھر ایہہ کِتھوں سُورما ہو گئے کہ ایہہ کٹّھیاں ای چار آوازاں () کڈّھن لگ پئے۔ ایہناں اوازاں نُوں بولن والیاں نُوں جدوں ایہناں نُوں نہ بولن والا پنجابی سُندا ہے تاں اوہنوں لفظ دا کوئی مغالطہ نہیں ہوندا صرف ایہہ ضرور جاپدا ہے کہ بولن والا اپنی گُھنڈی گلے وچ ہیٹھاں کِھچ کے بولدا ہے، تے ایہہ ہے وی ٹِھیک۔

ایسے طرحاں  " چ، ڱ ، ڻ  دیاں غُنّہ اوازاں ہیٹھاں دِتیاں جاندیاں ہن:–

آواز نمبر 1 تے  2 بہت گھٹ لوک بُلا سکدے ہن۔ ایہدی جاتے آواز نمبر 5 تے 6 بول دیندے ہن۔

ایہہ فرق صرف اک انگریزی مثال راہیں دے سکدا ہاں ، Finger وچ  NG دی مرکب آواز نمبر 5 ہے۔

بھر   singer لفظ  وِچ NG  دی مفرد آواز نمبر 1 ہے۔ کِنے آدمی ایہہ آواز بُلا سکدے ہے، ایہہ وکھری گل ہے۔

پنجابی دی اِک پچھان اوہدا پرکھی لفظ   (shibboleth) ہے ، جیہڑا کہ یعنی گمک دی ورتوں ہے، مثلا ً  ڈھول، بُھلّ، گھاہ  دا  اُچارن ، جیہڑا کہ بیرونی دائرے دیاں بولیاں وچ اوہدے ردّبدّل لہجہ وچ بدل دتا جاندا ہے۔

تلّفظ دے باقیماندہ فرق محض ضمنی چیزاں ہن جیہناں نُوں اہمیت دے کہ اُچھالا جا رہیا ہے۔ جے ایہہ چیز سمجھ آ جاوے تاں پنجاب سارا اِکّو ہی پنجابی وِچ رنگیا جاوے، بھواں اپنی اپنی بولیاں دے تعصب اپنی جاتے قائم رہن۔

پنجابی کس طرحاں لکھی جاۓ تے پڑھی جاۓ   Punjabi Shahmukhi:How to read and write

پنجابی زبان تے رسم الخط    Punjabi script : Shahmukhi or Gurmukhi